Rutger Jan van der Gaag: “Persoonlijk maatwerk is noodzaak bij MCDD”

Prof. Dr. Rutger Jan van der Gaag

Prof. Dr. Rutger Jan van der Gaag

Op een zonnige zomerochtend zitten wij, oprichters van de stichting Onbegrijpelijk Brein, aan de eettafel bij prof. dr. Rutger Jan van der Gaag. Als er iemand in Nederland is die zo’n beetje alles over multi complexe ontwikkelingsstoornissen (MCDD) weet wat er momenteel bekend is, is hij het wel. Wij zijn dan ook heel blij dat wij hem mogen interviewen!

Rutger Jan van der Gaag gaat niet meteen op de inhoud in, maar vraagt eerst naar onze persoonlijke ervaringen. Die empathische houding is tekenend voor zijn aanpak, zo blijkt in de loop van het gesprek. Wij vertellen over onze zoon Kai (zie hier,) over zijn lijdensweg, over onze worstelingen als gezin. Over Kai’s dood. Over onze rouw. En over onze intenties met stichting Onbegrijpelijk Brein. Rutger Jan van der Gaag luistert aandachtig. “Rouw is zo onderbelicht in Nederland”, vindt hij. “Je lijkt er tegenwoordig nauwelijks de tijd voor te krijgen. Ik ben dat van huis uit heel anders gewend. Ik had te maken met meerdere culturen doordat ik opgegroeide in Engeland en Frankrijk, als middelste van zeven kinderen. Op mijn achttiende kwam ik naar Nederland. Daar ging ik medicijnen studeren, aanvankelijk om internist te worden, maar het werd uiteindelij psychiatrie.”

Vanaf zijn dertigste heeft Rutger Jan van der Gaag gewerkt als kinder- en jeugdpsychiater. Sindsdien heeft hij een veelzijdig cv opgebouwd, onder andere als behandelend psychiater, promovendus, opleider, hoogleraar en voorzitter van medische genootschappen. Zowel binnen als buiten Nederland. In 2016 ging hij met pensioen. “Maar ik werk nog steeds hoor! Een dag per week zit ik in Brussel (strijd tegen overgewicht, alcohol en tabak), ik doceer internationaal (onder meer in Toulouse en Mons), ik ben adviseur van de gemeente Arnhem op het gebied van jeugd en ik werk als trouwambtenaar. Ook begeleid ik sommige cliënten nog steeds; (bijv. Hakim: zie hier) ik ken er een al sinds 1981!”

MCDD-cliënt centraal stellen, niet het zorgsysteem

Mensen met MCDD begeleiden lijkt gemakkelijker gezegd dan gedaan. Hoe dan? Rutger Jan van der Gaag: “De kern voor mij is: persoonlijk contact. Ik erger me enorm aan de papieren bureaucratie in de zorg. Zaken als ‘geen dienst’, wachtlijsten, cliënten die steeds opnieuw een intake moeten doen terwijl ze al lang in de zorg bekend zijn … Iedereen zou zich moeten realiseren hoe weinig de zorg zich aanpast aan cliënten. In feite verwachten we dat zij zich aanpassen aan de zorg. Ik zeg altijd tegen zorgverleners: “Stel dat het jouw familielid of partner is, zou je dan willen dat hij/zij zo behandeld werd?” Daarom werk ik ook niet met dbc’s (diagnose-behandelcombinatie: een vastgesteld pakketje zorg). Bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en bij de Nederlandse Zorgautoriteit pleit ik ervoor om de perversiteit uit de zorg te halen. Nu betalen mensen in feite voor meer ziekte in plaats van voor bevordering van gezondheid, ook onder beroerde omstandigheden. Er wordt veel te weinig energie gestoken in het zelfstandig maken van cliënten. Je zou hen veel meer zélf verantwoordelijk moeten maken en de zorg meer moeten loslaten – maar nu is het precies andersom. Bijvoorbeeld: veel cliënten houden het contact met hun begeleiders nu noodgedwongen maar in stand, ook tijdens goede perioden, omdat ze het traject anders weer helemaal opnieuw moeten starten. Daar gaan veel kansen verloren. En veel geld.”

“Ik was op klimvakantie met mijn vrouw. Mijn mobiel ging. Een cliënt: “Ik ga zelfmoord plegen.” Ik reageerde: “Dat komt nu even slecht uit, ik hang aan een bergwand. Kan ik je over een half uur terugbellen?” Toen ik later belde, kreeg ik haar lachend aan de lijn. Natuurlijk was dit ook een vorm van ‘wachttijd’ en ‘geen dienst’. Maar geen tergende bureaucratie, dat is een groot verschil.”

Huisbezoek en virtueel contact bij MCDD

Hoe werkt Rutger Jan van der Gaag met cliënten? “In de loop der jaren heeft mijn praktijk zich erg verschoven. Ik vond dat ik te weinig zicht had op mijn cliënten tijdens het spreekuur; dat is slechts een momentopname. Bovendien zie ik tijdens zo’n consult niets van de dagelijkse leefomgeving van mijn cliënt. Plus: de kans dat hét probleem zich voordoet tijdens het spreekuur, zodat ik er getuige van kan zijn, is vrijwel nihil. Daarom doe ik sindsdien veel huisbezoeken. Letterlijk, maar ook virtueel. Bijvoorbeeld appen met mijn cliënten, om hen te helpen de dag door te komen. En e-mailen, want ik heb gemerkt dat ik via e-mail veel beter contact heb met cliënten dan in de spreekkamer. Dit heeft meerdere redenen. Via e-mail kunnen zij zelf het tempo van het gesprek bepalen. Ook hebben ze dan geen last van ongunstige prikkels zoals het getik van de klok in mijn spreekkamer, of de rommel op mijn bureau. Bovendien werkt bij e-mailcontact de interactie tussen hen en mij niet verstorend. Daardoor hebben ze meer rust om na te denken, waardoor ze zich veel beter uiten.”

Rutger Jan van der Gaag zet e-mail overigens ook in bij zijn spreekuurconsulten. “Tijdens het spreekuur is de tijd maar kort, terwijl er meestal veel besproken moet worden. Daarom wil ik altijd vóóraf de vragen van de cliënt en zijn ouders ontvangen via e-mail. Op die manier kan ik tijdens het spreekuur al hun vragen zo goed en compleet mogelijk beantwoorden. Zo kunnen we samen meer bereiken.”

“In de jaren 80 werkte ik in UMC Utrecht. Daar zat een jongen in de jeugdpsychiatrie die elke zondagavond, als hij terugkwam van verlof, de boel volledig verwoestte. Hij was onhandelbaar, niets hielp. Ik ben met hem gaan praten en vroeg waarom hij elke zondagavond alles kapotmaakte. Hij reageerde: “Bent u wel eens bij mij thuis geweest?” Daarop ben ik naar zijn huis gegaan. Wat ik daar aantrof, was onbeschrijflijk. Het hele pand was één grote bouwplaats, compleet onbewoonbaar. Vader was ooit gestart met een verbouwing, maar zonder talent en zonder geld. We hebben gezorgd dat die jongen daar niet meer heen hoefde, en een aannemer geregeld om het huis bewoonbaar te maken. De aannemer is trouwens betaald door het toenmalige ziekenfonds, in het kader van ‘wegnemen van de ziekmakende factor’. Die jongen heeft nooit meer probleemgedrag vertoond. Maar zonder dat ene thuisbezoek zou hij waarschijnlijk nog jarenlang in de zorg hebben gecirculeerd.”

MCDD: aangeboren kwetsbaarheid in relatie tot omgeving

In 1993 is Rutger Jan van der Gaag gepromoveerd op MCDD. “Ik volgde aanvankelijk de gedachtelijn van Donald Cohen, die alle typen kinderen met ontwikkelingsstoornissen in kaart heeft gebracht. Cohen zag psychiatrische diagnoses als topografische gebieden: bij diagnose A hoort landschap/gedrag B, bij diagnose C hoort landschap/gedrag D, enzovoorts. Ik ben daarvan afgestapt. Volgens mij kun je niet zeggen dat één type stoornis leidt tot één type gedrag. Volgens mij is de werkelijkheid veel complexer. En vooral interactiever: afgaand op de inzichten uit de genetica lijken je hersens zich niet zozeer te ontwikkelen via aangeboren sjablonen in je genen, maar vooral via de prikkels uit je omgeving – net als bij taalverwerving.”

Hij geeft een voorbeeld. “Thorston deed onderzoek met pasgeboren aapjes die gewoon konden zien bij de geboorte. Als zij direct daarna een masker opgezet kregen, verdween hun vermogen om te zien voorgoed. Ofwel: de aangeboren genetische mogelijkheden hebben een voortdurende wisselwerking met de omgeving. Voor mensen geldt hetzelfde. Bij mensen met MCDD is de aangeboren kwetsbaarheid heel groot. Hun kwetsbaarheid zit in de ‘thermostaten’ van het brein, op drie
terreinen: motorisch (reguleren van bewegingen), limbisch (reguleren van emoties) en cognitief (reguleren van gedachten). Die aangeboren kwetsbaarheid ontwikkelt zich in relatie met de omgeving. Anders gezegd: de interactie met omgeving bepaalt voor een belangrijk deel hoe de thermostatische kwetsbaarheid van een MCDD’er zich ontwikkelt. Risicovolle triggers voor MCDD’ers zijn zaken als stress en trauma’s. Ook de machteloosheid van ouders ten opzichte van hun – moeilijk te hanteren – kind blijkt een trigger te zijn; ouders raken compleet ontregeld door een kind met MCDD. De triggers zelf kunnen overigens best klein zijn. Maar omdat de aangeboren kwetsbaarheid zo groot is, kan de reactie op de triggers buitengewoon sterk zijn.” Als het om aangeboren genen gaat, hoe is het dan mogelijk dat bepaalde kinderen die aangeboren kwetsbaarheid hebben, terwijl hun broertjes of zusjes die niet hebben? “Goede vraag! Dat is tot op heden een mysterie.”

MCDD en autisme

Bij MCDD gaat het om dopamine-regulerende stoornissen, net als bij autisme, schizofrenie en ADHD. MCDD wordt vaak gezien als een subcategorie van autisme; als een restcategorie van PDDNOS om precies te zijn. Hierbij staan de letters NOS overigens voor: Not Otherwise Specified, dus PDDNOS is zelf ook al een restcategorie. Blijkbaar weet men niet goed raad met MCDD. Moet MCDD nu wel of niet onder de autismespectrumstoornissen worden geschaard? Rutger Jan van der Gaag: “Ja, ik denk het wel, want het gaat om een ontwikkelingsstoornis. Zowel bij autisme als bij MCDD zie je afwijkende patronen op het gebied van sociale interactie, communicatie, gedrag en informatieverwerking – in allerlei mogelijke vormen en gradaties. MCDD heeft heel vaak met prikkelverwerking te maken: het omgaan met emoties van anderen, met geluiden, enzovoorts. De reacties op deze prikkels kunnen heel sterk uiteenlopen: van imploderen tot exploderen, en allerlei varianten daartussenin. Dé MCDD’er bestaat dus niet. Bovendien kunnen de reacties van een MCDD’er in de loop van zijn leven veranderen. De ontwikkelingsstoornis kan alle kanten opgaan, zowel opwaarts als neerwaarts. De wisselwerking met de omgeving is en blijft cruciaal.”

MCDD en de DSM

Voor de DSM, hét internationale handboek voor psychiatrische aandoeningen, werden oorspronkelijk vier categorieën voorgesteld voor autisme: klassiek autisme, klassiek autisme met een verstandelijke beperking, Asperger, en complexe regulatiestoornissen: een verzamelcategorie waaronder ook MCDD zou vallen. Maar in de DSM IV (1994) werd MCDD niet expliciet opgenomen; in de DSM V (2013) ook niet. Zou het helpen als MCDD wél een eigen titel zou krijgen binnen de DSM?
Van der Gaag: “Nee, ik denk het niet. Vroeger dacht ik wel dat een naam kon helpen. ASS (autismespectrumstoornissen) is een overkoepelende naam, net als bijvoorbeeld diabetes. Enerzijds biedt zo’n classificatie houvast: bij diagnose X hoort behandeling Y. Maar tegelijkertijd is zo’n classificatie veel te breed. Daar wringt het, want er is juist maatwerk nodig. Als je één kind met autisme kent, ken je slechts één kind met autisme. Ofwel: je kunt niet generaliseren. Nooit! Je moet bij elke cliënt apart bekijken hoe het bij déze persoon en zijn omgeving zit.”

Rutger Jan van der Gaag vervolgt: “Zo bekeken is het een groot voordeel dat MCDD niet in de DSM voorkomt. Nu kan er geen standaard DSM-diagnose worden toegepast en moet elke cliënt individueel worden beoordeeld. Overigens is het lastig dat bij de term autisme vaak aan klassiek autisme wordt gedacht, in de trant van ‘geen contact kunnen maken’. Dat is ongelooflijk dom. Je moet altijd verder kijken. Je kunt een MCDD’er niet zomaar als autist beschouwen. De DSM is de snel-klaar-methode, maar die werkt niet. Een goede diagnose kost tijd én continuïteit. Nogmaals, het draait echt altijd om maatwerk.”
“Als het gaat om cliënten met MCDD zie je misschien wel vaker een ‘confused doctor’ dan een ‘confused patient’!”

MCDD vereist begeleiding aan huis

Het is ontzettend moeilijk om de juiste zorg en begeleiding te vinden voor iemand met MCDD. Alle cliënten en ook hun ouders/verzorgers, partners en verwanten zullen dit kunnen beamen. Hoe zou goede zorg eruit moeten zien volgens Rutger Jan van der Gaag? “Op een instelling waar ik werkte, hebben we bijna alle bedden gesloten. Op de paar overgebleven bedden namen wij adolescenten voor hooguit een of twee nachten op, samen met een van hun ouders, als time-out. In mijn optiek wordt geen enkel kind beter van opname, alleen slechter. In Zweden had ik destijds gezien dat ze hulp aan huis boden, in plaats van opname in een kliniek. Ik ben ervan overtuigd dat het heel belangrijk is dat de zorgverlener bij de cliënt thuis komt, zoals ik al eerder aangaf. Alleen dan kun je zien wat er gebeurt, alleen dan kun je mee puzzelen met de ouders (of partner, of andere verwanten). Bovendien: kinderen die eenmaal opgenomen zijn, kun je bijna niet meer terugsturen naar huis omdat ze thuis niet meer te handhaven zijn. Dat heb ik maar al te vaak gezien.”

Maar de ouders dan? Voor hen is het op termijn vaak niet te doen om hun kind thuis te houden – hoe pijnlijk die constatering ook is. Op enig moment wordt de situatie vaak totaal onhoudbaar, zowel voor de ouders als voor broers of zussen. Wat moet je dan? Rutger Jan van der Gaag: “Soms zijn MCDD’ers inderdaad niet thuis te handhaven omdat ze zo heftig zijn in hun gedrag. Maar voor de meesten kan begeleiding thuis echt veel bieden, veel meer dan begeleiding op afstand. Bij thuisbegeleiding leer je als ouders om het systeem van je kind met MCDD positief te beïnvloeden; de reeds genoemde relatie tussen aangeboren kwetsbaarheid en de omgeving is immers van grote invloed. Het is belangrijk dat je als ouders naast je kind met MCDD kunt blijven staan, en niet tegenover je kind komt te staan.”

Levenslange maatwerkbegeleiding van MCDD’er en gezin

In samenwerking met de hulpverlener kun je werken aan een functionele relatie met je kind.Rutger Jan van der Gaag: “Kern van de begeleiding is dat de hulpverlener het kind en de ouders uit de machteloze interactie weet te halen. De boodschap naar het kind toe moet zijn: “Kind, je bent anders. Dat mag. We gaan proberen de wereld zo te maken dat die beter bij jou past.” De ouders moeten geholpen worden om uit het fnuikende systeem te komen. Zij moeten de kans krijgen om hun aandeel in het geheel te leren zien, met steun van de hulpverlening. Bovendien moeten de ouders serieus worden genomen. Zij kennen hun kind het best! Je ziet te vaak dat de hulpverlening hen overbezorgd of lastig vindt. Veel ouders hebben het gevoel dat ze terzijde worden geschoven. Ik vind juist dat de ouders onderdeel van de begeleiding moeten zijn, ook als de kinderen ouder worden.”
“Uiteraard moet de begeleiding altijd maatwerk zijn, ik kan het niet vaak genoeg zeggen”, vervolgt hij. “Het heeft geen enkele zin om een kind met MCDD en het gezin in een standaard hulpprogramma te wrikken – alhoewel dat helaas nog al te vaak gebeurt. Bovendien moet je bij MCDD’ers uitgaan van levenslange begeleiding, niet van een kortdurend traject. Er is permanent een coach nodig, net zoals bij diabetes bijvoorbeeld. MCDD gaat nooit over. Wel kan het gedrag, en dus de hulpvraag, in de loop der tijd veranderen. Zowel verslechtering als verbetering is mogelijk.”

Medicatie, daginvulling en ABC-schema helpt MCDD’er

Kinderen met MCDD moeten leren omgaan met de ‘thermostaten’ in hun hoofd, zoals Rutger Jan van der Gaag zegt. “Door hun aangeboren kwetsbaarheid zijn MCDD’ers minder belastbaar. Zoals ik al zei, is een goede omgeving met de juiste begeleiding heel belangrijk. Daarnaast zijn er nog drie dingen die kunnen helpen: goed gedoseerde medicatie, een passende daginvulling en het ABC-schema.”

Rutger Jan van der Gaag: “Goed gedoseerde medicatie kan ervoor zorgen dat MCDD’ers meer rust in hun hoofd ervaren – maar je moet wel sámen met de cliënt flink puzzelen om de juiste dosering te vinden. Ik laat de dosering vaak aan de cliënten zelf over: de dosering waarbij zij zich goed voelen, dát is de juiste. Die dosering kan trouwens ook nog verschillen per seizoen.” Zijn er doorbraken te verwachten op medicatiegebied? “Nee, dat denk ik niet. Wel verwacht ik veel van de farmaco-genetica, waarbij de medicatie veel beter kan worden afgestemd op de gentypering van de cliënt. Stofjes als serotonine, dopamine en dergelijke spelen een belangrijke rol bij de regulering van emoties en gedrag. Dat is bekend; maar het is onvoldoende bekend hoe dat precies werkt. Als de kennis daarover toeneemt, denk ik dat er ruimte komt voor een rationelere farmaco-gentherapie. Dan kun je de dosering beter onderbouwd vaststellen: doordat het dopaminegehalte X is, en lengte en gewicht van de cliënt Y zijn, is dosering Z van dit medicijn het best. Zo kun je de cliënt meer uitleggen over zijn medicatie. Daarnaast zullen er ongetwijfeld ook nieuwe inzichten komen uit de genderspecifieke geneeskunde. Bij dit alles moet je natuurlijk onverminderd blijven afstemmen op hoe de cliënt de medicatie en dosering vervolgens ervaart: kennis delen.”

Hij vervolgt: “Daarnaast kan een zorgvuldig gedoseerde daginvulling eveneens voorkomen dat de ‘thermostaten’ oververhit raken. Wel moet je ervoor oppassen dat de dagen voor de cliënt niet té leeg worden, want dat kan weer gevoelens van zinloosheid veroorzaken. Het is echt zoeken naar de juiste balans. Inderdaad, maatwerk! Verder is het cruciaal dat de MCDD’er leert dat hij regie kan krijgen over zijn gedachten, stemmingen en gevoelens. In Amsterdam zijn programma’s ontwikkeld waarmee kinderen kunnen leren om de baas te worden over hun angst, hun boosheid, hun verdriet. Ze leren om eerst na te denken en dan pas te reageren. Dit gebeurt aan de hand van een stappenschema, het zogenoemde ABC-schema. Dat is gebaseerd op de trits gebeurtenis – gedrag – gevoel (in het Engels: Antecedent – Behaviour – Consequence). Bovendien leren ze alternatieve, minder heftige reacties aan die ze kunnen overwegen.”

MCDD: cijfers en ontwikkelingscurve

Komt McDD vaak voor? Van der Gaag: “Daarover zijn geen cijfers bekend omdat MCDD nooit een officiële classificatie is geworden.” Is er dan wel iets bekend over de manier waarop MCDD zich ontwikkelt in de loop van het leven? Rutger Jan van der Gaag : “Meestal zie je in de eerste vijf levensjaren heel veel problemen. Daarna wordt er vaak een soort modus gevonden en gaat het wel – totdat de puberteit aanbreekt. Die is vaak heel heftig. In die periode is er een enorme spanning tussen enerzijds de biologische impuls om zelfstandig te willen worden, en anderzijds de verstoorde cognitieve controle. Ik vergelijk de puberende MCDD’er vaak met een Ferrari-motor op een chassis van een Eend (Citroen 2cv): zo’n combinatie vliegt voortdurend uit de bocht.” Zijn er wat MCDD betreft verschillen tussen jongens en meisjes? “Veel dingen verschillen per geslacht en per leeftijd, bijvoorbeeld de hormoonwerking. Maar hier is nog te weinig onderzoek naar gedaan. De Radboud Universiteit is wel bezig met genderspecifieke geneeskunde. Hopelijk zullen we hier op termijn dus meer kennis van krijgen.”

En na de puberteit? Wat voor perspectief hebben MCDD’ers dan? Rutger Jan van der Gaag vertelt dat Nico Bouman in de jaren 80-90 onderzoek heeft gedaan naar MCDD-cliënten. Daaruit bleek het volgende:
Bij de helft bleef het MCDD-beeld gelijk. Soms zag je meer bipolaire stoornissen ontstaan, soms meer psychoses; dat hing vaak samen met het gevoel van zingeving en perspectief dat de cliënt ervoer. Er was ook een groep cliënten die enorm opknapte. Ongeveer een kwart van de cliënten verslechterde. Vaak was er dan sprake van zaken als psychotisch gedrag, middelengebruik en autisme. Daarnaast komt suïcide voor. Of suïcide bij MCDD vaak voorkomt, weet Rutger Jan van der Gaag niet. Zelf heeft hij dit niet vaak meegemaakt.

Is er een relatie tussen (de ontwikkeling van) MCDD en het IQ? Rutger Jan van der Gaag: “Nee. Wel zie je vaak dat MCDD gepaard gaat met een discrepantie: een opvallende intelligentiekloof tussen verschillende gebieden. Zelf heb ik vooral cliënten met een gemiddeld IQ gezien. Bovendien heb ik vaak gezien dat jonge kinderen met een hoog IQ later afzakken. De omgeving waarin een kind opgroeit bepaalt namelijk in hoge mate in hoeverre zijn talenten zich kunnen ontplooien.”

Toekomst met MCDD

Kunnen kinderen met MCDD later in de maatschappij functioneren? Rutger Jan van der Gaag: “Ik vind dat bedrijven en organisaties ruimte moeten maken voor mensen die anders zijn. Letterlijk en figuurlijk. Dat betekent onder meer: creatief kijken naar wat wél kan, de benadering aanpassen, zoeken naar een passende werkruimte en werkvorm. Het is goed om te zien dat er al bedrijven zijn die zich serieus hiermee bezig houden.”

  • Fabian Franciscus, met MCDD het theater in

    1 september 2019

    Hij heeft MCDD en steekt dat niet onder stoelen of banken. Sterker nog, met zijn cabaretprogramma ‘Vlafeest’ trekt hij volle zalen en neemt hij het publiek mee in zijn wereld. Fabian Franciscus i...

    Lees het hele bericht
  • Miranda: MCDD en een hoog IQ

    20 november 2018

    Met een grote map voor zich vertelt Miranda over het moeder zijn van een jongere met MCDD en de lezingen die zij daarover sinds kort is gaan geven. “Ik moest het bespreekbaar maken, de onbalans tu...

    Lees het hele bericht
  • Jacco Flapper: ‘McDD’ers verdienen een betere behandeling’

    19 maart 2018

    Met verse koffie en thee beginnen we ons gesprek met Jacco Flapper. Hij werkt al sinds 2000 in de ggz. Eerst als verpleegkundige, later als teamleider en nu als spv’er (sociaalpsychiatrisch verp...

    Lees het hele bericht
  • Peter Dijkshoorn, Voorzitter raad van Bestuur Accare

    12 januari 2018

    Peter Dijkshoorn is kinder- en jeugdpsychiater en werkt als voorzitter raad van bestuur bij GGZ instelling Accare. Hij behandelt al zijn hele leven kinderen met complexe psychische problematiek en...

    Lees het hele bericht
  • Remco & Esther: ‘24-uursbegeleiding met hechte zorgcirkel nodig bij McDD’

    21 december 2017

    Remco en Esther zijn de initiatiefnemers van Stichting Onbegrijpelijk Brein. En zij zijn de ouders van Kai, Job en Sake. Kai had McDD (Multiple complex Development Disorder). Het leven met deze aa...

    Lees het hele bericht
  • foto van een meetlint als symbool voor maatwerk

    MCDD’er Hakim: behandeling

    22 november 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van een vrouw die opzij naar een paardenbloem kijkt

    MCDD’er Hakim: dagelijks leven

    22 november 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van hulpverlener samen met cliënt in thuisomgeving

    MCDD’er Hakim : hulpverleners

    22 november 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van een tafel vol met verschillende pilletjes

    MCDD’er Hakim: medicatie

    22 november 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.89" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van twee ouders met twee kinderen op een bankje

    MCDD’er Hakim: ouders

    22 november 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van het woord future in scrabble stenen

    MCDD’er Hakim: toekomst

    22 november 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • Hakim : “Ga niet mee in mijn fantasieën, maar geloof mij wel”

    30 oktober 2017

    We zijn te gast bij Hakim  (geboren in 1985). Hakim heeft McDD (Multiple complex Development Disorder) en is de drijvende kracht achter het McDD Forum, dat ook actief is op social media. We zitte...

    Lees het hele bericht
  • header onbegrijpelijk brein

    Onze eerste successen

    3 oktober 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.72" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • Rutger Jan van der Gaag: “Persoonlijk maatwerk is noodzaak bij MCDD”

    21 september 2017

    Op een zonnige zomerochtend zitten wij, oprichters van de stichting Onbegrijpelijk Brein, aan de eettafel bij prof. dr. Rutger Jan van der Gaag. Als er iemand in Nederland is die zo’n beetje all...

    Lees het hele bericht
  • foto van een meetlint als symbool voor maatwerk

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: behandeling

    21 september 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row admin_label="row" use_custom_width="on" width_unit=...

    Lees het hele bericht
  • foto van een vrouw die opzij naar een paardenbloem kijkt

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: dagelijks leven

    21 september 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van hulpverlener samen met cliënt in thuisomgeving

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: hulpverleners

    21 september 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van een tafel vol met verschillende pilletjes

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: medicatie

    21 september 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van twee ouders met twee kinderen op een bankje

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: ouders

    21 september 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van het woord future in scrabble stenen

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: toekomst

    21 september 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • foto van een dna molekuul

    Psychiater Rutger Jan van Der Gaag: wetenschap

    21 september 2017

    [et_pb_section fb_built="1" background_color="#9cc3e9" admin_label="section" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht
  • header onbegrijpelijk brein

    Help ons aan een vliegende start

    4 juli 2017

    [et_pb_section bb_built="1" admin_label="section" background_color="#9cc3e9" _builder_version="3.0.75" custom_padding="54px|0px|54px|0px"][et_pb_row use_custom_width="on" width_unit="off" custom_width...

    Lees het hele bericht